इस्रायलने इराणवर हल्ला केला. इराणने इस्रायलवर प्रतिहल्ला केला. हे घातक युद्ध किती दिवस चालेल? एका लघु महायुद्धाची शक्यता निर्माण होतेय काय? या प्रश्नाचं उत्तर लवकरच मिळेल.

इस्रायलने इराणमधल्या दहापेक्षा अधिक ठिकाणांवर हल्ला केला. राजधानी तेहरानवरही गोळे डागले, रॉकेटं फेकली. इराणचे काही अणुशास्त्रज्ञ, लष्करी अधिकारी आणि धर्मलष्कराचे काही अधिकारी मारले गेले.

इस्रायलचं म्हणणं होतं की इराणने अण्वस्त्रं विकसित करायला घेतलीत, ती अण्वस्त्रं इराण इस्रायलवर टाकेल, ते टाळण्यासाठी एक खबरदारी म्हणून इस्रायलला हल्ला करावा लागला.

इराण गेली २५ वर्षांपेक्षा अधिक काळ अणूइंधन विकसित करत आहे. सुरुवातीला शांततेसाठी (औषधं, ऊर्जा,खतं इ.) अणुइंधन विकास करत आहोत असं इराणचं म्हणणं होतं. नंतर इराणने शस्त्रास्त्रांसाठी वापर करता यावा यासाठी युरेनियम शुद्धीकरण सुररू केलं. इस्रायल, अमेरिका इत्यादी देशांचा युरेनियम विकासाला विरोध होता. इराणचं नेतृत्व हिंसक आणि धोकादायक असल्याने इराणकडं अण्वस्त्रं असणं धोक्याचं आहे अशी त्यांची भूमिका होती. (नेतान्याहू-ट्रंप या मानसिक संतुलन ठीक नसलेल्यांच्या हाती इस्रायल-अमेरिकेची शस्त्रं आहेत त्याचं काय?)

इराणचं म्हणणं होतं की स्वसंरक्षणासाठी, इस्रायल या शत्रू देशावर वचक ठेवण्यासाठी अण्वस्त्रं बाळगण्याचा अधिकार इराणला आहे. या मुद्द्यावर जगभर दुमत होतं. मधली वाट म्हणून युनोने इराणला अण्वस्त्र वापराबाबतच्या आंतरराष्ट्रीय करारात सामील होण्याची सूचना केली. म्हणजे आंतरराष्ट्रीय संस्था अणुसंशोधनावर लक्ष ठेवेल.

इराणने करारात सामील व्हावं यासाठी अमेरिकेने इराणवर दबाव आणला. आर्थिक निर्बंध लादले. ओबामा यांच्या काळात आर्थिक निर्बंध शिथील करून इराणला आंतरराष्ट्रीय देखरेखीत आणण्याचा प्रयत्न झाला. बायडन यांच्या काळात तो प्रयत्न सुरू राहिला, ट्रंप यांनी मात्र निर्बंध पुन्हा उगारले, इराणबरोबरची चर्चा बंद केली. परिणामी इराणने युरेनियम शुद्धीकरणाचा कार्यक्रम सुरू ठेवला.

एक बातमी अशी आहे की, इराणने ८०० टन युरेनियम इंधन सुमारे ६० टक्के शुद्ध केलं. आठ दहा अण्वस्त्रं तयार करण्याइतपत इराणची तयारी झाली होती. या बातमीने अमेरिका आणि इस्रायल हादरलं. इस्रायलने इराणला ताकीद देण्यासाठी इराणच्या दमास्कसमधील (सीरिया) दूतावासावर हल्ला केला. ही घटना एप्रिलमधली. इराणने प्रत्युतर म्हणून इस्रायलवर रॉकेटं आणि ड्रोन फेकले.

अमेरिकेने मे महिन्यात इराणशी वाटाघाटी सुरू केल्या. युरेनियम शुद्धीकरण बंद केलंत तर आर्थिक निर्बंध उठवू असा प्रस्ताव इराणसमोर ठेवला. इस्रायलचा ट्रंप यांच्या प्रस्तावाला विरोध होता. आर्थिक विकास झाला की इराण आपल्या जिवावर उठणार असं इस्रायलचं मत होतं. इस्रायलबरोबर अमेरिकेचे पूर्वापार घनिष्ट संबंध आहेत. पण ट्रंप हा व्यापारी माणूस. डील करणारा. ट्रंपनी इस्रायलला टांग मारली, स्वतंत्रपणे इराणशी वाटाघाटी सुरू केल्या.

इराण-अमेरिका वाटाघाटी चालल्या असतानाच इस्रायलने इराण हल्ल्याची तयारी सुरू केली. ट्रंपना याची कुणकुण लागली होती. त्यांनी नेतान्याहूना लढाई करू नका, मुत्सद्देगिरीच्या वाटेने जा असा निरोप पाठवला. वाटाघाटी यशस्वी झाल्या की तेहरानमधे ट्रंप टॉवर उभारण्याचा त्यांचा बेत असावा. नेतान्याहू म्हणाले ‘तुमच्या नानाची टांग. मी हल्ला करणारच.’

सहा आठवडे वाटाघाटी होत होत्या. इराण मागे हटलं नाही. आपल्या अस्तित्वासाठी अण्वस्त्रं तयार करणं हा आपला सार्वभौम अधिकार आहे असं इराणने सांगितलं, वाटाघाटी फेल झाल्या. त्या क्षणी इस्रायलने हल्ला करण्याचा निर्णय अमेरिकेला कळवला. अमेरिकेने मध्य पूर्वेतल्या आपल्या दूतावासांना सावधगिरीचा इशारा दिला, अमेरिकन माणसांना अमेरिकेत परत धाडा असा आदेश दिला. याचा अर्थ लढाईची तयारी झाली होती.

सौदी अरेबिया, कतार, ओमान, अमिराती, जॉर्डन या देशांनी इस्रायल हल्ल्याचा निषेध केला. इराणचा उल्लेख ‘बंधु इस्लामी देश’ असा केला. आजवर वरील सर्व देश अमेरिका धार्जिणे होते, इस्रायल धार्जिणे होते. अमेरिकेकडून मिळणाऱ्या आर्थिक व इतर फायद्यांचा विचार करून हे देश इस्रायलचे मित्र झाले होते. त्यामुळेच इस्रायल गाझाला कुटत असताना हे देश थंड राहिले. पण अलीकडे सौदी अरेबियाने गाझातल्या इस्रायलच्या कारवायांबद्दल जाहीर नापसंती दाखवून इस्रायलशी संबंध ठेवणार नाही, असा सूर आळवला.

इस्रायलने केलेला हल्ला हे एका सार्वभौम देशावरचं आक्रमण होतं. इराण-इस्रायल यांच्यात जुनं शत्रुत्व आहे, दोन्ही देश एकमेकाला खतम करू पहातात. इराण अण्वस्त्रं वापरेल ही भविष्यातली कल्पना सत्य मानून इराणवर हल्ला करणं आंतरराष्ट्रीय संकेतांना धरून नाही. खबरदारी म्हणून हल्ला करणं हा खूपच घातक तर्क आहे. हा तर्क वापरून जगातला कुठलाही देश इतर कुठल्याही देशावर आक्रमण करू शकतो. इस्रायलचं कृत्य चुकीचंच होतं. स्वतःची सत्ता वाचवण्यासाठी नेतान्याहू युद्धखोरी करत आहेत.

इस्रायलच्या कोर्टात नेतान्याहूवर भ्रष्टाचाराचा खटला दाखल आहे. इस्रायली कायद्यात बदल करून न्यायव्यवस्था लुळी करण्याच्या प्रयत्नात ते आहेत. इस्रायलमधले अनेक पक्ष नेतान्याहूवर दंडेली-हुकूमशाहीचा आरोप करत आहेत. सैन्यातल्या व पोलिसातल्या अनेक अधिकाऱ्यांनी राजीनामे दिले आहेत, संरक्षण मंत्रीही नेतान्याहूंवर हुकूमशाहीचा आरोप करून सत्तेबाहेर पडले आहेत. युद्ध उकरून काढल्यामुळे झक मारत देशाला नेतान्याहूंना सहन करावं लागत आहे. युद्ध केलं की देशांतर्गत विरोधकांची तोंडं बंद करता येतात. नेतान्याहूंना विरोध म्हणजे देशद्रोह असं वातावरण नेतान्याहूंनी निर्माण केलंय.

इराण आणि हमासची वर्तणूक अयोग्य आहे यात शंका नाही. पण युद्ध हा शेवटला पर्याय असतो हा सर्वमान्य संकेत नेतान्याहूंना मान्य नाही. वाटाघाटी, समजुतीने वागणं, मुत्सद्देगिरी इत्यादी गोष्टी नेतान्याहूंना नको आहेत.

गाझा-इराण युद्धखोरीबद्दल युरोपीय देश, चीन, रशिया इस्रायलवर नाराज आहेत, त्यात आखाती मुस्लिम देशांचीही भर पडलीय.

एकटा पडलेला इस्रायल चिरडीला येऊन लघू युद्ध घडवेल की कूंकूं करत युद्ध थांबवेल? पाहायचं!