सध्या जागतिक तंत्रज्ञान क्षेत्रात एका अभूतपूर्व भांडवली गुंतवणुकीची (CapEx) स्पर्धा सुरू आहे. केवळ २०२६ या एकाच वर्षात जगातील सर्वात मोठ्या टेक कंपन्या एआय इन्फ्रास्ट्रक्चरवर—म्हणजेच डेटा सेंटर्स, प्रगत सेमीकंडक्टर चिप्स आणि प्रचंड ऊर्जा यंत्रणेवर—६०० ते ७२५ अब्ज डॉलर्स खर्च करणार असल्याचा अंदाज आहे. या ऐतिहासिक विस्ताराचा मोठा हिस्सा केवळ त्यांच्याकडे असलेल्या रोख रकमेतून नव्हे, तर कॉर्पोरेट कर्ज बाजारातून ३५० अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त अवाढव्य कर्ज उभारून केला जात आहे.

परंतु, एआय हा केवळ एक 'मदतनीस' कसा आहे, हे सांगणाऱ्या कंपन्यांच्या चकचकीत सादरीकरणाच्या मागे एक कठोर आर्थिक वास्तव लपलेले आहे. कॉर्पोरेट क्षेत्रात एआय आणण्याचा खरा आर्थिक उद्देश मानवी बौद्धिक श्रम पूर्णपणे स्वयंचलित करणे आणि शेवटी माणसाची जागा घेणे हाच आहे. असे करताना, मुक्त भांडवलशाही व्यवस्था एका मोठ्या अस्तित्वाच्या विरोधाभासाला सामोरी जात आहे: ती नकळतपणे स्वतःच्याच पद्धतशीर विनाशाचा मार्ग तयार करत आहे.

खरा निशाणा: पांढरपेशा व्यावसायिक वर्ग

औद्योगिक क्रांतीच्या काळातील यांत्रिक मागांपासून ते विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील रोबोटिक असेंब्ली लाईन्सपर्यंत ऑटोमेशनच्या प्रत्येक ऐतिहासिक लाटेने प्रामुख्याने शारीरिक श्रम करणाऱ्या कामगार वर्गाला लक्ष्य केले होते. त्यावेळी विस्थापित झालेल्या कामगारांनी आपली कौशल्यं सुधारून लिपिक, प्रशासकीय किंवा विश्लेषणात्मक भूमिकांकडे वळणं अपेक्षित होते.

एआय हा इतिहास पूर्णपणे बदलत आहे. ते थेट मध्यम आणि उच्च-मध्यमवर्गीय पगारी नोकरदार आणि व्यावसायिकांना लक्ष्य करत आहे. उदा. कॉर्पोरेट वकील, सॉफ्टवेअर इंजिनिअर्स, आर्थिक विश्लेषक आणि मध्यम पातळीवरील व्यवस्थापक. हेच लोक आधुनिक ग्राहक अर्थव्यवस्थेचे खरे इंजिन आहेत. त्यांच्याकडे खर्च करण्यासाठी अधिक पैसे असतात आणि तेच प्रीमियम रिअल इस्टेट, गाड्या, लक्झरी वस्तू, उच्च शिक्षण आणि महागड्या सेवांवर मोठ्या प्रमाणावर खर्च करतात. बौद्धिक क्षमता स्वयंचलित करून, एआय समाजातील अशा घटकाला लक्ष्य करत आहे जो बाजारात मुख्य मागणी निर्माण करतो.

हेही वाचा - एआयच्या विरोधात अमेरिकन रस्त्यावर

साधनांचा भ्रम आणि अल्पदृष्टीची कॉर्पोरेट अर्थव्यवस्था

तंत्रज्ञानाचे समर्थक अनेकदा असा युक्तिवाद करतात की एआय हे केवळ एक साधन आहे, आणि त्याची तुलना वैयक्तिक संगणक किंवा एक्सेलच्या आगमनाशी करता येऊ शकते. मायक्रोसॉफ्ट एक्सेल आलं, तेव्हा त्याने अकाउंटंट्सना संपवलं नाही; उलट त्यांची कार्यक्षमता वाढवली, ज्यामुळे एका व्यक्तीला दहा जणांचा हिशोब करणं सोपं झालं.

परंतु, प्रगत एआय हे केवळ एक निष्क्रीय साधन नाही; तो एक स्वयंचलित 'एजंट' आहे. तो तुम्हाला फक्त स्प्रेडशीट बनवून देत नाही; तर तो त्यामागील आर्थिक डेटाचं विश्लेषण करतो, धोरणात्मक अहवाल लिहितो आणि मानवी हस्तक्षेपाशिवाय थेट ग्राहकाशी संवाद साधतो. माणसाला या संपूर्ण प्रक्रियेतून बाहेर काढण्यासाठीच त्याची निर्मिती झाली आहे.

दुसरं म्हणजे, सध्याचं तंत्रज्ञान क्षेत्र इतर कंपन्यांना एआय सॉफ्टवेअर विकून (B2B मॉडेल) आपला नफा दाखवत आहे. एक बँक कायदेशीर एआय खरेदी करते; एक विमा कंपनी कोडिंग एआय खरेदी करते. पण हा एक अल्पदृष्टीचा आर्थिक भ्रम आहे. जर बँकेच्या किंवा विमा कंपनीच्या मूळ ग्राहकांकडे (End-Consumers) गृहकर्ज घेण्याची, पॉलिसी काढण्याची किंवा वस्तू खरेदी करण्याची ताकदच उरली नाही, तर त्या कंपन्या तरी महागडे सॉफ्टवेअर का खरेदी करतील? मूळ ग्राहकवर्ग आर्थिकदृष्ट्या सक्षम नसल्यास कॉर्पोरेट अर्थव्यवस्था टिकू शकत नाही.

 भांडवलशाहीची अंतिम परीक्षा: उपभोगाचा मोठा खड्डा

भांडवलशाही एका मूलभूत आणि स्वयंचलित चक्रावर चालते: रोजगारामुळे उत्पन्न मिळतं, उत्पन्नामुळे खरेदी क्षमता निर्माण होते, खरेदी क्षमतेमुळे ग्राहकांची मागणी वाढते आणि ग्राहकांच्या मागणीमुळे उद्योगांचा नफा व महसूल वाढतो.

एआयच्या माध्यमातून मानवी श्रमाचा खर्च पूर्णपणे शून्य करून 'पूर्ण कार्यक्षमता' मिळवण्याच्या नादात कंपन्या बाजारात 'उपभोगाचा मोठा खड्डा' (Consumption Air Pocket) निर्माण करत आहेत. एखादा एआय एजंट अगदी नगण्य खर्चात कोडिंग करू शकतो, डेटाचं विश्लेषण करू शकतो आणि पुरवठा साखळी सुव्यवस्थित करू शकतो, पण एआय कधीही उपभोग घेऊ शकत नाही. रोबोट कधीही घर खरेदी करू शकत नाही, कपडे विकत घेऊ शकत नाही किंवा सेवांसाठी पैसे देऊ शकत नाही.

हेही वाचा -भारत : एआय डेटा डम्पिंग ग्राऊंड बनण्याच्या उंबरठ्यावर?

हीच मुक्त भांडवलशाही व्यवस्थेची आजवरची सर्वात मोठी अस्तित्वाची परीक्षा आहे. गेल्या एका शतकाहून अधिक काळ या व्यवस्थेने अनेक संकटांवर मात केली, कारण त्या काळातील तंत्रज्ञानाने नवीन उद्योग आणि उच्च वेतनाच्या नोकऱ्या निर्माण केल्या, ज्यामुळे गुणवत्तेच्या (Meritocracy) दाव्याला बळ मिळालं. परंतु एआय थेट मानवी बुद्धिमत्तेची जागा घेऊन स्वतःच पूर्णपणे स्वावलंबी बनते, तेव्हा मालक आणि कामगार यांच्यातील पारंपारिक सामाजिक करार संपुष्टात येतो. यामुळे इन्फ्रास्ट्रक्चरचे मालक असलेले मोजके श्रीमंत आणि केवळ कृत्रिम उपभोगासाठी 'युनिव्हर्सल बेसिक इन्कम' (UBI) सारख्या सरकारी अनुदानावर जगणारा मोठा लोकसमुदाय अशी एक अस्वस्थ करणारी दरी निर्माण होते. केवळ बाजार चालू ठेवण्यासाठी मानवी प्रतिष्ठा आणि आयुष्याचा उद्देशच हिरावून घेणारा हा उपाय आहे. 

ज्या फांदीवर बसलोय तीच फांदी तोडणे

स्वयंचलित एआय पूर्णपणे लागू करण्यासाठी कॉर्पोरेट जगतात सुरू असलेली ही अब्जावधी डॉलर्सची स्पर्धा म्हणजे 'ज्या फांदीवर बसलोय, तीच फांदी तोडण्यासारखी' आहे.

गुंतवणूकदारांना खूश करण्यासाठी आणि कर्जाचा परतावा देण्यासाठी प्रत्येक कंपनी अल्पकालीन नफ्याचा विचार करत आहे. परंतु, त्यांची ही एकत्रित कृती संपूर्ण अर्थव्यवस्थेसाठी विनाशकारी ठरणारी आहे. पगारी, व्यावसायिक मध्यमवर्ग पद्धतशीरपणे संपवून, या कंपन्या जागतिक बाजारपेठेला जिवंत ठेवणारी खरेदी क्षमता आणि ग्राहकांची मागणीच नष्ट करत आहेत. ती विकत घेण्याची क्षमता असलेला ग्राहकच बाजारात उरला नाही, तर एआयद्वारे केलेलं परिपूर्ण उत्पादन निरर्थक ठरेल.

जर भांडवलशाही याच मार्गाने पुढे जात राहिली, तर तिचा पराभव कोणत्याही बाह्य विचारसरणीमुळे होणार नाही; तर ती स्वतःच्याच अति-तार्किक टोकामुळे कोलमडून पडेल—तिच्याकडे भविष्यातील अत्यंत कार्यक्षम आणि प्रगत कारखाने तर असतील, पण तिथे खरेदी करण्यासाठी दारात एकही ग्राहक उरलेला नसेल.